اعتبار اسنادی الکترونیکی ؛ الزامات و رویکردها

دکتر مرتضی امیری

اعتبارات اسنادی به عنوان یکی از روش های پرداخت در معاملات بین المللی امروزه به خاطر امنیت، سهولت، و فراگیری از اهمیت خاصی برخوردار است و هر کشوری که بخواهد در تجارت بین المللی سهمی داشته باشد و به رشد اقتصادی برسد و از این مقررات جهان شمول استفاده بهینه نماید ، باید از این روش شناخت کافی داشته باشد . در این رابطه گفتگویی انجام دادیم با جناب آقای دکتر مرتضی امیری پژوهشگر حوزه حقوق تجارت بین الملل که ذیلاً از نظر شما خوانندگان عزیز می گذرد :

ـ از نظر شما گشایش اعتبارات اسنادی الکترونیکی چه فوایدی ممکن است به همراه داشته باشد ؟

با عرض سلام . در جواب این سوال باید گفت از اعتبارات اسنادی تعاریف گوناگونی به دست داده شده است. به طور خلاصه گفته شده است این اسناد وسیله ای است که بنا به درخواست متقاضی از سوی گشاینده اعتبار به نفع ذینفع افتتاح می گردد و بر اساس آن گشاینده اعتبار تعهد می کند وجه برات یا مبلغ موضوع مطالبه را تادیه نماید مشروط بر اینکه شروط مقرر در اعتبار احراز گردد .

از آنجا که اعتبارات اسنادی نیازهایی را پاسخ می گوید و منافع و مصالحی را برآورده می سازد به عنوان شیوه ارجح پرداخت مقبول افتاده است . اما مهمترین فواید این شیوه پرداخت عبارتست از :

۱ ـ  فراهم نمودن تضمین پرداخت : تضمین و اطمینانی که اعتبارات اسنادی فراهم می آورد شامل تضمین پرداخت ثمن به بایع ، اطمینان معقول وارد کننده از  دریافت کالای صحیح و سالم منطبق با قرارداد و تضمین بازپرداخت مبلغ اعتبار به بانکهای گشاینده اعتبار تایید کننده اعتبار و بانک معامله کننده برات است .

۲ ـ ضرورت پرداخت با نقدینگی : هزینه تامین مالی ، بانکها را به این سمت سوق می دهد که در پرداخت های بین المللی به کاربست روشهای الکترونیکی پرداخت بیشتر تکیه نمایند . چه اینکه سیستمهای الکترونیکی انتقال بین المللی وجوه ، هزینه راکد ماندن پول ، یعنی هزینه عدم استفاده از پول در طول مدت فرایند انتقال آن را کاهش می دهد . فناوری اطلاعات روشهای پرداخت مبتنی بر کاغذ در تجارت بین المللی را به روشهای غیر مادی و غیر قابل لمس انتقال ارزش مبدل ساخته است . با فرو کاستن پرداخت ارزش در قالبی نمادین ، پرداخت پول دیگر مستلزم تسلیم فیزیکی اموال مادی نیست بلکه نیازمند انتقال داده ها و ارسال پیامهاست . در واقع پرداخت ها به شکل حسابها و اعداد و ارقامی که در دفاتر بانکها جمع می شود ؛ درآمده است و این امر نیاز به پول نقد و نقدینگی را که تاکنون توسط اعتبارات اسنادی فراهم می شد ، را کاهش می دهد .

هر قدر که روشهای پرداخت ، غیر مادی شود ؛ باز بانکها به منظور دادن منابع مالی به مشتریانی که پول ندارند ، حسابها و اعداد و ارقام را به طور دلخواهانه در دفاتر ثبت خواهند نمود . اگرچه اغلب پرداخت ها بین بانکها از طریق ثبت در ستون بدهی و بستانکاری دفتر کل به انجام می رسد ، لیکن نظام بانکداری نیازمند تهاتر و تسویه بدهی های بین بانکی می باشد . شیوه الکترونیکی انتقال وجوه نیازمند یک شبکه تهاتر و تسویه حساب است که توسط خود بانکهای مشارکت کننده یا در سطح داخلی توسط بانک مرکزی اداره می گردد .

در فرضی که بانکهای گیرنده و فرستنده وجوه ، رابطه مستمر کارگزاری با یکدیگر دارند ، یک بانک به عنوان سپرده گذار ، حسابی را نزد بانک دیگر ( نگهدارنده وجوه ) دایر می کند . این حساب در دفاتر بانک سپرده گذار ، « حساب ما » و در دفاتر بانک نگاهدارند وجوه « حساب شما » نامیده می شود . در فرضی که بانکهای گیرنده و فرستنده وجه به واسطه هیچ یک از طرق تهاتر و تسویه بدهی با یکدیگر ارتباطی ندارند ، بانک فرستنده وجه ، لاجرم باید بانک یا بانک های کارگزار را برای انجام پرداخت تسویه به خدمت گیرد . بانک کارگزار ، همسو و مشترک با بانکهای فرستنده و گیرنده وجه ، تعدیلات و تغییرات لازم را در دفاتر خود به عمل خواهد آورد به نحوی که دفاتر ، ارزش معامله را انعکاس دهد .

بنابراین نقدینگی و تامین منابع مالی در روشهای الکترونیکی پرداخت وجوه همانند سایر شیوه های پرداخت رکنی اساسی بشمار می رود . روشهای الکترونیکی انتقال بین المللی وجوه متکفل جنبه های پرداخت و نه جنبه های اعتبار در تجارت بین الملل است . حتی اگر انتقال بین المللی وجوه نیاز طرفین به نقدینگی و منابع مالی را برطرف نماید . باز این روش پرداخت برای کلیه طرفهای تجاری در دسترس و قابل استفاده نیست . بازار بانکداری بین المللی از حیث سطوح فناوری ، مرزبندی شده و دارای تفاوتهایی است . سیستمهای پیشرفته انتقال الکترونیکی وجوه در اقتصادهای توسعه یافته موجود و در دسترس است . اقتصادهایی که زیرساخت های مناسبی را برای فراهم نمودن پشتیبانی فنی لازم دارا هستند . حال آنکه در کشورهای در حال توسعه وضع این گونه نیست . در نتیجه ، نیاز جامعه تجاری بین المللی به نقدینگی و منابع مالی همچنان باقی است و روشهای پرداختی که این نیاز را پاسخ می گویند نیز همچنان به حیات خود ادامه خواهند داد .

ـ حالا بفرمایید که برای افزایش استفاده از اعتبارات اسنادی الکترونیکی چه تلاش هایی تاکنون صورت گرفته است ؟

برای افزایش استفاده از اعتبارات اسنادی الکترونیکی ، تلاش های زیادی شده است که همه این تلاش ها موفقیت آمیز نبوده اند اما مزایایی مانند کاهش هزینه مواد و نیروی کار و خطاهای انسانی ، بهبود روابط مشتری سبب رویکرد بیشتر کشورها و بازرگانان به بهره مندی از این سامانه گردیده است . از بین رفتن یا حداقل کاهش تاخیر باعث سرعت گرفتن صدور و انتقال اعتبارات اسنادی الکترونیکی در مقایسه با کاغذی شده است. حتی اگر مغایرتی در انطباق اسناد مشاهده شود از آنجا که تصحیح آن  با سرعت و فوری امکان پذیر است و دیگر تاخیر معنایی نخواهد داشت . از آنجا که زمان یکی از عوامل تعیین کننده کارمزد بانک است با الکترونیکی شدن اسناد ، زمان انجام عملیات اعتبارات اسنادی کاهش می یابد و کارمزد بانک ها هم کم می شود و از این طریق هزینه کاهش می یابد .از طریق کنترل بهتر اسناد ، احراز هویت و صحت و اصالت سند خیلی سریع و به سادگی انجام می پذیرد ، این ویژگی باعث کاهش تقلب و ایجاد بستر اطمینان بخش و امن برای بازرگانان در عرصه بین المللی خواهد شد . امکان تکمیل فرم تقاضا از طریق امکانات الکترونیکی برای مشتری یک فوایدی هم برای مشتری و هم برای بانک دارد . سهولت بیشتر ثبت جزئیات مربوط به تقاضا و صدور سند اصلاحی جلوگیری از ثبت خطاهای آشکار به صورت خودکار ، لازم نبودن تایپ دوباره ی شرایط اعتبار توسط بانک به این شکل که از داده های متقاضی استفاده می شود از جمله فواید بهره مندی از امکانات الکترونیکی است . بانک ها برای ترغیب مشتریان به استفاده از سامانه های الکترونیکی ، کم نمودن هزینه های مربوط به درخواست های آنها و مزایایی دیگر را پیشنهاد می نماید . مشکل محدود و مختصری هم مربوط به چگونگی ارائه و شایستگی  پذیرش اسناد به صورت الکترونیکی در اوایل ورود این روش وجود داشت که از طریق وضع مقررات لازم در یو سی پی ای الحاقی به یو سی پی ۵۰۰ مرتفع شده است . با این الحاق در سال ۲۰۰۷ و تجدید نظر در یو . سی. پی نگرانی قانونی و عملیاتی طرفین تجاری و معضل اثبات سوابق الکترونیکی در اعتبارات اسنادی برطرف گردید .

ـ به نظر شما روش اجرایی اعتبارات اسنادی الکترونیکی به چه ترتیبی است ؟

در این رابطه دو روش اجرایی مشهور وجود دارد که یکی سوئیفت و دیگری بولرو است . سوئیفت ؛ یکی از سامانه های الکترونیکی که در جریان اقدام های مربوط به اعتبارات اسنادی خیلی زود طراحی و عملیاتی می شد ، سامانه الکترونیکی گزارش و اطلاع رسانی اسنادی موسوم به سوئیفت بوده است . این روش از اوایل دهه ۱۹۶۰ راه اندازی شد و در سال ۱۹۷۳ با هدف تسهیل انتقال پیام های معامله مالی توسط بانک ها به کار گرفته شد . انجمن ارتباطات مالی بین بانکی که سامانه سوئیفت را عرضه و ارائه نموده جهت ویژگی سرعت ، دقت ، روشنی و اطمینان بخشی و کاهش هزینه ها تا سقف ۲۰% توانست با استقبال بازرگانان تمام کشورهای دنیا به ویژه بازارهای تجارت بین المللی در آمریکای شمالی ، جنوبی و آسیا عملکرد موفقی را بروز دهد . بسیاری از بانک های ایرانی هم عضو شبکه بلژیکی سوئیفت می باشند و خدمات آن را به طور محدود مورد بهره برداری قرار می دهند . نقش و هدف سوئیفت سرعت بخشیدن به نقل و انتقالات مالی و اطلاعاتی بین بانک ها و موسسه های مرتبط غیر بانکی پذیرفته شده مانند دلالان ، صرافان ، موسسه های سرمایه گذاری ترخیص کنندگان و واسطه های پول یا بانک هاست . برای این منظور سوئیفت زبانی یگانه در مناسبات بانک ها فراهم آورده است که تنها تعداد پیام استاندارد را دربر می گیرد . در سامانه سوئیفت علاوه بر دسترسی سریع و مستقیم به عوامل بانکی و کارگزاری ، انجام دادن حسابداری مربوط به آنان نیز با همان سرعت امکان پذیر است . خدماتی که در شبکه سوئیفت عرضه می شود شامل حواله های بانکی ، پرداخت ها ، صورت حساب های بانکی ، معاملات و تبدیل ارز ، بروات وصولی ، اعتبارات اسنادی ، معاملات سهام بین بانک ها ، گزارش مالی حسابها و صورت حسابها می باشد . سوئیفت درصد خطا و اشتباه را در پیام های بانکی کاهش داده و به جهت فرآیند کنترل داخلی امور مربوط به تایید و تشخیص اعتبار پیام و رمزگشایی را به خودی خود انجام میدهد و روند عملیات بانکی را کوتاه و فوری می سازد .

از میان دهها خدمت رسانی از طریق شبکه سوئیفت ، ارسال و دریافت اعتبارات اسنادی ، ضمانت نامه های ارزی و اصلاحیه آنان از مهم ترین خدمات در حوزه تجارت بین المللی محسوب می شوند.

در یک پیام سوئیفت از سوی یک کاربر شبکه به عنوان مثال بانک گشاینده اعتبار ایجاد و به نزدیک ترین نقطه دسترسی سوئیفت که در بیشتر کشورهای عضو سوئیفت یکی از این نقاط دسترسی وجود دارد ارسال می شود.

از طریق نقطه دسترسی ، پیام به پردازشگر منطقه ای که دروازه ورود به شبکه سوئیفت است فرستاده می شود تا صحت و اعتبار پیام را تایید کند . پس از آن ، پیام به سوئیچینگ اصلی یا مرکز عامل فرستاده می شود و پیام از طریق پردازشگر منطقه ای واقع در منطقه بانک گیرنده و نقطه دسترسی به سوئیفت که در کشور بانک گیرنده پیام وجود دارد از مرکز عامل آن بانک فرستاده می شود .

روش دیگر ؛ روش بولرو  است . در جریان اعتبارات اسنادی الکترونیکی از گامهای ابتدایی و موثری که برای ارتقای سامانه از روش های کاغذی و سنتی به روشهای بدون کاغذ و نوین برداشته شده موضوع بارنامه های الکترونیکی است که نقش محوری در عملیات صادرات و واردات کالا و خدمات مبتنی بر اعتبارات اسنادی دارند . جدیدترین سامانه الکترونیکی اسناد حمل موسوم به بولرو یک شرکت تجارت الکترونیکی است که در لندن استقرار دارد . این شرکت که امور حمل و نقل در عرصه تجارت بین المللی را به عهده داشت یک سامانه ارتباطات اسناد تجارت الکترونیکی را با عنوان یاد شده ارائه نمود .

بولرو در الکترونیکی شدن اسناد تجاری موفق شده و این امر اعتبارات اسنادی تجاری الکترونیکی را تقویت و پشتیبانی نموده است .

نحوه عملکرد اعتبارات اسناد تجاری الکترونیکی با حضور شبکه بولرو مشتمل بر مراحل زیر است :

۱ ـ واردکننده و صادر کننده قرارداد بیع را از طریق شبکه اینترنتی بولرو و یا یک رسانه الکترونیکی مورد توافق دیگری منعقد خواهند کرد .

۲ ـ واردکننده به طور الکترونیکی از بانک خود تقاضا خواهد کرد اعتبار اسنادی را افتتاح نماید و بانک گشاینده نیز به منظور ابلاغ اعتبار به صادر کننده به همین طریق اعتبار را برای بانک کارگزار خواهد فرستاد و بانک کارگزار ممکن است اعتبار اسنادی را تایید هم نماید .

۳ ـ بانک کارگزار اعتبار را به صادر کننده ابلاغ خواهد کرد .

۴ ـ با ابلاغ اعتبار و اطلاع صادر کننده از آن ، صادر کننده کالا را ارسال نموده و بارنامه شبکه اینترنتی بولرو و سایر اسناد مقرر همچون سند بیمه الکترونیکی و سیاهه تجاری را تحصیل خواهد کرد .

۵ ـ صادر کننده بارنامه بولرو را برای بانک کارگزار ارسال و درخواست خواهد کرد ثمن پرداخت شود یا تعهد پرداخت آن به عمل آید .

۶ ـ بانک کارگزار ، بارنامه بولرو را برای بانک گشاینده اعتبار ارسال و درخواست بازپرداخت مبلغ پرداختی را خواهد نمود .

۷ ـ بانک گشاینده اعتبار ، بارنامه بولرو را برای واردکننده فرستاده و چنانچه وارد کننده از قبل مبلغ اعتبار را نپرداخته باشد ، درخواست خواهد کرد که مبلغ اعتبار به صورت حال یا مدت دار توسط وی بازپرداخت شود .

۸ ـ واردکننده بارنامه بولرو را به بولرو ارائه خواهد نمود و بولرو هم به نوبه خود مشخصات واردکننده را به متصدی اطلاع خواهد داد تا واردکننده را قادر به تحویل گرفتن کالا نماید .