تزاحم

نظرات

تزاحم ، اصطلاحی در اصول فقه ، تزاحم در لغت از ماده « زحمت » اخذ شده است و همچنین تزاحم در لغت به معنای گردآمدن گروهی بر چیزی ، تلاطم امواج و راندن برخی از آنها برخی دیگر را در یک تنگنا آمده است و همچنین ازدحام مکلفان در انجام دادن برخی واجبات یا مستحبات است .

هر گاه دو حکم برای یکدیگر مزاحمتی ایجاد کنند به گونه ای که نتوان به هر دو عمل نمود به آن تزاحم گویند و آن دو حکم را متزاحمین نامند در اصول فقه . بیشتر عالمان اصولی تزاحم را بر ناسازگاری و تمانع دو حکم که ناشی از قدرت نداشتن مکلف بر امتثال آن دو باشد، اطلاق کرده اند. اما برخی آن را به معنای تنافی دو حکم دانسته اند که هر دو دارای ملاک جعل باشند، چه تنافی در مرحله جعل حکم باشد چه در مرحله امتثال آن   اصطلاح تزاحم به این معانی در علم اصول پیشینه طولانی ندارد، هر چند مباحثی  که خاستگاه آن به شمار می روند، از ابتدا مطرح بوده اند،  به عنوان مثال هر گاه دو نفر غرق شده باشند و مکلف قدرت نجات هر دو را نداشته باشد ، بلکه تنها نجات یک نفر مقدور اوست ، در آن صورت دو واجب متزاحم خواهند بود . از مهمترین مباحث مرتبط با تزاحم ، تعریف و تبیین و تفاوت آن با اصطلاحات مشابه آن ، از جمله تعارض و اجتماع امر و نهی ، است .

بعضی اقسام تزاحم را به پنج مورد به شرح زیر احصا نموده اند :

۱ ـ تزاحم را به جهت آنکه دو حکم تصادفا به یک چیز تعلق گرفته است ، همانند اجتماع امر و نهی در یک مورد . مثل اینکه وقت نماز فرارسیده است و پیراهن نمازگزار نیز نجس است . در اینجا امر به شستن پیراهن متوجه این نمازگزار بوده ، همانگونه که نهی از غصب نیز وارد است و فرض این است که شخص مورد خطاب غیر از آب غصبی آب دیگری ندارد . در آن صورت حکم وجوبی امر به شستن پیراهن می کند . و از طرفی چون آب غصبی است تزاحم دارند .

۲ ـ تزاحم به جهت آنکه بین دو متعلق تضاد است ، و مکلف توان انجام دادن هر دو را ندارد ، مثلا شخصی شاهد غرق شدن دو نفر در دریاست و نجات هر دو نیز واجب ، اما او در یک زمان توان نجات هر دو را ندارد .

۳ ـ تزاحم بین مقدمه و ذی المقدمه و آن جایی است که حرام مقدمه واجب و یا واجب مستلزم حرام گردد . مثلا هرگاه نجات غریق مستلزم تصرف در ملک غیر باشد . ( در صورتی که آن غیر راضی نباشد ) در نتیجه تصرف ملک غیر مقدمه نجات غریق و نجات غریق ذی المقدمه خواهد بود . تزاحم آن دو در این است که تصرف ملک غیر بدون رضایت مالک حرام ، در حالی که نجات غریق واجب است .

۴ ـ هر گاه دو چیز متلازم دارای دو حکم مختلف باشند بین آن دو حکم تزاحم پدید می آید . به عنوان مثال در صورتی که وجوب احترام به عالمی ملازم با اهانت به عالم دیگر باشد . در اینجا اولی واجب و دومی حرام است ، پس متزاحم هستند .

۵ ـ گاهی دو متعلق از نظر زمان متعدد و مختلفند اما مکلف توان هر دو را ندارد . مثلا نمازگزار فقط توان یک رکوع را دارد و نمی تواند هم در رکعت اول و هم در رکعت دوم رکوع به جا آور . در اینجا دو وجوب متزاحم هستند .

0 پاسخ

ارسال یک پاسخ

می خواهید در گفتگو ها شرکت کنید؟
Feel free to contribute!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *