حریم خصوصی و شبکه های اجتماعی

*** مرتضی امیری *** 

حریم خصوصی همچون مفاهیمی مانند عدالت ، امنیت ، اخلاق و… مفهوم با ارزشی داشته و مفهوم آن بستگی به فرهنگ و انتظارات فرهنگی جوامع دارد و ممکن است تحت تاثیر افکار عمومی ، تصمیمات قضایی ، تکنولوژی های جدید و عوامل دیگر تغییر کند اما هرگز از بین نمی رود.

بنابراین ماهیت حریم خصوصی از مکانی به مکان دیگر و از زمانی به زمان دیگر متفاوت است. چه بسا یک موضوع در یک جامعه نقض حریم خصوصی به شمار آید در حالی که در جامعه دیگر رابطه نامشروع جنسی تلقی شده ، قابل مجازات باشد.

علی رغم شناسایی حریم خصوصی به عنوان یکی از حقوق بنیادین بشری در هیچ سندی تعریف دقیقی از آن ارائه نشده است. دلیل این امر، ماهیت نسبی حریم خصوصی است که از کشوری به کشور دیگر متفاوت می باشد.[۱] این اوضاع و احوال عبارتند از : مکان مورد نظارت ، موضوع مورد نظارت ، استفاده ای که اطلاعات حاصل از نظارت ممکن است داشته باشد ، وسایلی برای نظارت مورد استفاده قرار می گیرد ، وضعیت شخصی که مورد نظارت واقع می شود ، رضایت و بالاخره روابط بین طرفین . [۲]

به اعتقاد ریموند ویکس ، حریم خصوصی یک فرد زمانی معنا پیدا می کند که او مشغول فعالیت هایی باشد که عادتاً خصوصی و شخصی تلقی می شوند . به نظر ایشان حمایت هایی که قانون به حریم خصوصی اعطا می کند باید محدود به اطلاعاتی باشد که به فرد مربوط می شود و به طور معمول و متعارف بتوان پیش بینی کرد که وی آن اطلاعات را به عنوان اطلاعات کاملاً خصوصی یا حساس تلقی می کند و بنابراین در صدد است جمع آوری ، استفاده یا به گردش افتادن آن اطلاعات را ممنوع یا حداقل محدود می سازد.

شورای اروپا در قطعنامه ای در تعریف حریم خصوصی اعلام کرده است : « حق حریم خصوصی مربوط می شود به زندگی خصوصی ، خانوادگی و مسکن ، تمامیت جسمی و روحی ، آبرو ، اعتبار و شهرت و حیثیت افراد ، اجتناب از اینکه چهره ای کاذب از فرد ساخته شود ، افشا نکردن وقایع نامربوط و آزاردهنده ، عدم افشای غیر مجاز تصاویر خصوصی ، حمایت از عدم افشای اطلاعاتی که بر اثر اعتماد ، اشخاص وصول کرده اند یا در اختیار آن ها قرار گرفته است. »

 در اعلامیه کنفرانس حقوقدانان درباره حق حریم خصوصی » در تعریف حریم خصوصی آمده است : « حق حریم خصوصی حقی است نسبت به تنها ماندن ، زندگی کردن با سلیقه خود و با حداقل مداخله دیگران » .

اخیراً نیز کمیته کلکوت آمریکا حریم خصوصی را بدین گونه تعریف کرده است : « حق افراد نسبت به حمایت شدن در برابر ورود به زندگی یا امور خصوصی یا خانواده آنها با وسایل فیزیکی یا انتشار اطلاعات »

در ماده یک پیشنویس لایحه حمایت از حریم خصوصی ایران ، در تعریف حریم خصوصی آمده بود : « قلمرویی از زندگی هر شخص است که آن شخص عرفاً یا با اعلان قبلی در چارچوب قانون انتظار دارد تا دیگران بدون رضایت وی به اطلاعات راجع به آن دسترسی نداشته یا به آن وارد نشوند یا بر آن نگاه یا نظارت نکنند و یا در آن قلمرو وی را مورد تعرض قرار ندهند ، منازل و اماکن خصوصی ، حریم خلوت و تنهایی افراد ، محل بقای کار ، اطلاعات شخصی و ارتباطات خصوصی با دیگران و حریم جسمانی افراد ، حریم خصوصی محسوب می شوند ».

به نظر می رسد حریم خصوصی مبتنی بر دو حق اساسی است : حق افراد در برابر تجاوز فیزیکی به تنهایی‌شان از طریق ابرازهایی چون ورود غیر مجاز به خانه و محافل خصوصی ، استراق سمع ، بازجویی های غیر قانونی ، فیلم برداری و عکس برداری غیرمجاز …… حق افراد در برابر نشر اطلاعات مربوط به آن ها علاوه بر این حریم خصوصی بیش از آن که جنبه ایجابی داشته باشد جنبه سلبی دارد و به معنای منع سایرین از ورود و دخالت در حوزه خصوصی و زندگی شخصی افراد است . [۳]

مفهوم حریم خصوصی ریشه های عمیقی در مباحث جامعه شناسی و انسان شناختی دارد .[۴] برداشتی که ما امروزه از این مفهوم داریم یک معنای نوین بوده و با مفهوم آن در جامعه سنتی متفاوت است . در جوامع سنتی « مفهوم حریم خصوصی بیشتر ناظر به حقوقی بوده که با منافع اشخاص نسبت به اموال و به ویژه زمین مرتبط بوده است » [۵]

آنچه از حریم خصوصی مد نظر بوده حریم خصوصی فیزیکی ، جایی برای انزوا یا پنهان بودن و دور از نظاره عموم بوده است، اینکه افراد از هرگونه تفتیش و توقیف بی دلیل آزاد باشند ، درباره مسائل اساسی زندگی خود حق تصمیم گیری آزادانه و به دور از هرگونه نظارت و دخالت مقامات عمومی داشته باشند و به دور از تجاوزات حکومت یا دیگران از اقامتگاه شخصی خود لذت ببرند [۶] و……

به دنبال تحولات و پیشرفت هایی که در عرصه های مختلف علمی ، اجتماعی ، اقتصادی و… صورت گرفته است ، مفهوم و قلمرو حریم خصوصی تغییر یافته به طوری که مفهوم و قلمرو این حق در جامعه پیشرفته‌ کنونی با مفهوم و قلمرو آن در جوامع سنتی متفاوت است . در جامعه کنونی ، موضوع تاثیر تکنولوژی بر حریم خصوصی و خلوت افراد به موضوعی مهم تبدیل شده است . گسترش انواع فن آوری های جدید و دخالت روز افزون آن ها در زندگی خصوصی افراد از طریق افشای روابط خصوصی این امکان را فراهم ساخته است که مردم به طور مخفیانه بر اعمال یکدیگر نظارت کنند و درباره زندگی خصوصی اشخاص اطلاعات محرمانه ای به دست آورند در حالی که اصولا چنین حقی ندارند . فن آوری های نوین ، قلمرو نقض حریم خصوصی را توسعه داده است . استفاده از دستگاههای عکس برداری و فیلم برداری مخفیانه ، پست های الکترونیکی و دیگر شیوه‌های الکترونیکی برقراری ارتباط از دستاوردهای پیشرفت تکنولوژی است که به راحتی برای نقض حریم خصوصی افراد مورد استفاده قرار می گیرند .[۷]

با وجود اینکه فن آوری های مذکور ممکن است برای رفاه بشر مورد استفاده قرار بگیرند ، در عین حال تهدیدی مستقیم و غیر مستقیم علیه حقوق و آزادی های دیگران محسوب می شوند. در جامعه کنونی مفهوم حریم خصوصی به طور غیر معمولی گسترش یافته و معانی بسیار زیادی قابل صدق بر آن است از جمله :

ـ حق فرد بر خلوت و تنهایی

ـ حق فرد بر محرمانه نگاه داشتن اسرار تجاری و حرفه ای و اطلاعات شخصی

ـ حق فرد بر ایمن بودن از مداخله در مکاتبات ، مراسلات و مخابرات

ـ حق فرد بر تصمیم گیری بدون دخالت های ناروا ( استقلال فردی )

ـ حق فرد بر معرفی کردن خود به دیگران ( حق بر هویت )

ـ آزادی از تجاوزات ( خواه فیزیکی مانند تجاوز به ملک ، خواه تکنولوژی مانند تک دوربین یا میکروفون مخفی )

– آزادی از آزار و اذیت ها ( مانند اذیت شدن از طریق یک پیام یا تلفن ناخواسته )

– آزادی از ارتکاب جرم به نام شخص ( مانند سرقت هویت )

– آزادی از افشاء اطلاعات شرم آور[۸] ؛ با رشد و گسترش جوامع ، حریم خصوصی پر رنگ تر گشته و تبدیل به مفهومی انعطاف پذیر و گسترده شده که انواع مختلفی از حقوق و آزادی های فردی را در بر می گیرد . از این رو برخی از نویسندگان ، آن را چالش قرن حاضر دانسته اند .

با این تفاسیر ؛ از هر زاویه، رسانه های اجتماعی به طور کلی تهدیدی علیه حریم خصوصی به شمار می روند . این مفهوم بسیار پایه ای ، از چت روم های AOL پائولیتی و گروه های خبرگزاری Usenet ، و بعدا فیس بوک ، مای اسپیس و سایت های ابتدایی وبلاگ نویسی ، آغاز شد . مردم ، ایده ها ، طنز ، احساسات ، ترجیحات ، تعصبات ، اولویت ها و چه بسا تفکرات غلط خود را به اشتراک می گذاشتند . سایت های جدیدتر به سادگی این به اشتراک گذاری را گسترش داده و عمیق تر کرده اند و کاربران توییتر سفرهای خود و کاربران اینستاگرام  عکس های خود را به اشتراک میگذارند.

ما چیزهایی بسیاری راجع به مردم دنیا آموختیم و آنها نیز درباره ما آموختند . نکته این است که امروزه ما می دانیم مردم چه موقع از شهر خارج شده اند  و تا چه مدت در خارج از شهر می مانند . ما می دانیم که آنها چه موقع پول در می آورند . ما در مورد خانواده های آنها و نقاط ضعفشان می دانیم . ما درباره نوشیدن و مصرف مواد و جنایت های جنسی مسائلی را یاد گرفته ایم که قبلا نمی دانستیم .

همه این به اشتراک گذاری ها ممکن است به ایجاد جوامع کمک کند ، اما همچنین حفظ حریم خصوصی را نیز از بین می برد . اطلاعاتی که بیش از حد منتشر شوند می تواند در مواقعی که شرایط تغییر می کند و یا مثلا یک همسر درخواست طلاق می دهد و یا رقیبی در جستجوی ارتقاء شغلی در محل کار است ، موانع و مشکلات فراوانی ایجاد کند.

اپراتورهای مختلف رسانه های اجتماعی به خوبی می دانند که با افزایش تمایل افراد برای به اشتراک گذاشتن اطلاعات اشخاصی می توانند سود خود را افزایش دهند و به همین علت مدل های بسیاری درباره کسب و کارهای رسانه های اجتماعی طراحی شده است که با روش های گوناگون افراد را به به اشتراک گذاری مطالب خود تشویق می کنند . روش این سایت های اجتماعی به این گونه است که با پرسیدن سوالات مختلف و چالش برانگیز فرد را ترغیب می کنند که اطلاعات خود را به اشتراک بگذارند.

با افزایش عمومیت و محبوبیت این شبکه های اجتماعی ، افراد حقیقی و حقوقی ناچارند برای جا نماندن از این روند اینترنتی شدن ، اطلاعات خود را در این شبکه ها به اشتراک بگذارند و از این طریق دست هکرها برای سرقت اطلاعات باز می شود .

همچنین گاهی این اطلاعات حاوی مسائل مهم افراد و شرکت ها خواهد بود که به سرقت رفتن آنها می تواند موجب ضرر و زیان های فراوان مالی برای شرکت گردد . در این زمینه و برای پیشگیری از ضرر و خسارات هنگفت می توانید از خدمات وکلای موسسه حقوقی سفیر صلح بهره مند شوید تا از شما در برابر این حملات اینترنتی حمایت و محافظت نمایند .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

[۱] .  رویکرد پراگماتیک به حریم خصوصی به این رویکرد در مقام ارائه برداشتی انتزاعی از حریم خصوصی نیست بلکه به جای آن بر فهم موارد و مصادیق حریم خصوصی در شرایط خاص هر مورد ، تاکید و تمرکز می کند .

[۲] . انصاری ، باقر ، حقوق حریم خصوصی ، تهران ، انتشارات سمت ، ۱۳۸۶ ، ص ۲۴

[۳] .  وطن دوست ، نگین ، مسئولیت مدنی ناشی از نقض حریم خصوصی پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی دانشگاه تهران ، ۱۳۸۹ ، ص ۳۸

[۴] . انصاری ، باقر ، پیشین ، ص ۱۱

[۵] .  رحمدل ، منصور ، ” حق انسان بر حریم خصوصی ” مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی ، شماره ۷۰ ، ۱۳۸۴ ، ص ۱۲۸

[۶] . h.cate ، f 2002 ، principles for protecting privacy cato journal vol 22 ، no ، ۱،۲،۳۴،۳۶

[۷] . رحمدل ، منصور ، پیشین ، ص ۲۱

[۸] . حسنی ، جعفر ، حمایت کیفری از حریم خصوصی در فضای سایبر ، پایان نامه های کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم شناسی ، دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۸۵ ، ص ۶۱

0 پاسخ

ارسال یک پاسخ

می خواهید در گفتگو ها شرکت کنید؟
Feel free to contribute!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *